Selasa, 01 Maret 2022

UMPAMA DOHOT UMPASA

Posted by Mandok Hata Batak on Maret 01, 2022 with No comments

( Sumber : Buku Jambar Hata )

Napenting situtu do di hita Batak angka umpama dohot umpasa di pangkataion di angka ulaon adat, tarlobi di tingki na marhata sidenggan-denggan.

Aha do alana umbahen na songon i?

Mangihuthon pingkiran ni panurat tar songon on do: la angka adat dohot uhumna, sai godangan do i dihatahon marrupahon ( berbentuk ) umpama manang umpasa. Jala ingkon songon i do antong asa "lebih meresap" tu pangkilalaan. Molo naeng pasingot sada halak iba rupani jala nidok: "Ua jolo tangkas ma pingkiri hata sidohononmu", ba nunga uli i nian. Alai lobi hona ( lebih berkesan, lebih efektif ) dope hata sipasingot i, molo martompa umpama, jala nidok:
 
Niarit lili bahen pambaba,
Jolo nidilat bibir asa nidok hata.

Songon i muse rupani molo naeng ondolhononhon hasisintong ni sada (pangalaho), umpamana: "Ingkon patut do tongtong pasangapon jala oloan hulahula", lebih berkesan do i, molo tinambahon tusi: "songon hata ni umpasa ni ompunta sijolo-jolo tubu,"

 
Lata pe na lata, duhut-duhut do sibutbuton.
Hata pe na hata, pangidoan ni hula-hula do situruton.

Di toru on pinaihut do songon contoh ragam-ragam ni angka umpama dohot umpasa i.


1.   Na mangonai tu guna ni adat dohot uhumna:

    Sinuan bulu, sibahen na las,
    Sinuat adat dohot uhum, sibahen na horas.
 
2.   Namangonai tu kewajiban menuruti adat:
    Ompu Raja di jolo martungkot sialagundi,
    Angka na uli tinonahon ni angka ompunta parjolo, siihuthonon ni hita na di pudi.
 
3.   Namangonai tu kepatuhan taradop raja dohot pasangap hula-hula:
     Barisbaris ni gaja di rura Pangaloan,
    Molo marsuru raja dae do so oloan.
 
    Di jolo raja sipareahan,
    Di pudi sipaimaon.
 
4.   Namangonai tu janji (padan):
    Habang ambaroba, paihut-ihut rura,
    Padan naung nidok, ndang jadi muba-uba.
 
5.   Namangonai tu arta tean-teanan:
    Niarit tarugi pora-pora,
    Molo tinean uli, Ingkon teanon do dohot gora.
 

6.   Namangonai tu singir dohot utang:

Jolo binarbar do sumban, asa binarbar pandingdingan,

Jolo ginarar do utang, asa tinunggu parsingiran.

 

Molo mauas haluang, laho ma tu dangir-dangir,

Molo nunga di udean parutang, ndang margogo be parsingir.

 

7.   Namangonai tu pardongan saripeon:

Butar-butar mataktak, butar-butar maningkii,
     Molo mate hahana, anggina ma maningkii.

 

Ndang boi dua pungga saihot (Lapatanna: Ndang boi olion ni dua baoa na saama saina boru na saama saina).

 

Ansuan sisada-sada, pago di panguaan,

Sisamudar sisamarga, tongka masibuatan.

 

Sidangka ni arirang,

Na so tupa sirang.

 

8.   Namangonai tu parmusuon:

Ndang boi bingkas bodil so jolo sampak aek (Lapatanna: so jolo adong ala).

 

Pisang na marsantung ndang tabaon (Lapatanna: Jolma na marsomba jala menyerah ndang boi bunuon. Laos songon i do nang boru-boru nadenggan pamatangna, ndang boi uhumon).

 

9. Manontuhon uhum:

Panggu maniktihi, hudali mangula saba:

Molo baoa do na magigi (di niolina), ba simagomago ugasanna.

 

Sidangka sidangkua, tu dangka ni singgolom,
    Na sada gabe dua na tolu gabe onom, utang ni sipahilolong.

 

Sineat ni raut, gambiri tata daonna. Lapatanna: Molo adong halak menghina donganna jala dipangido rohana naeng mar- dame, ingkon maneat pinahan lobu do ibana panganon ni na hona hina i rap dohot raja dohot dongan sahuta.

 

Pat ni lote tu pat ni satua;

Sai mago do pangose, mamora na niuba.

 

Na tartolon jabu, anak ni manuk daonna. Lapatanna: Tartolon jabu mandok: pilit-pilit ibana manopot podomanna, gabe laho tu podoman ni anggiboruna manang baona rupani. Jotjot do masa na songon i na jolo ala so marbilut, jabu, jala olo do sipata 5 ripe maringanan di sada jabu. Tole muse somalna so galak lampu borngin i. Jadi asa unang adong bada manang hansit ni roha ingkon manopoti sala ma na tartolon jabu i marhite na maneat manuk panganon ni sude isi ni jabu i.

 

Hinurpas batu, sinigat oma;
     Molo ro tuhas, gana ma daonna.

 

10.        Mangalehon poda:


a. Molo litok aek di toruan, tingkiron ma tu julu.


b. Unang songon taganing marguru tu anakna.


c. Tiniptip sanggar bahen huru-huruan;
        Jolo sinungkun marga, asa binoto partuturan.

d. Pantun do hangoluan, tois hamagoan.

e. Hotang binebe-bebe, hotang pinulos-pulos,
    Nahombar pinahombar, na tudos pinatudos.

f. Tangan do botohon, ujungna jari-jari;
    Bangko ni hata do dohonon, asal jumolo marsantabi.

g. Ndang tarunsat tanduk sian horbo.

h. Birong pe parsisiraan di jabu do ingananna;
    Bontar pe anak ni hambing, di bara do ingananna.

i. Eme na masak digagat ursa;
   Ba i na masa, molo denggan, ba i ma niula.

j. Suak-suak ni porda, angar-angar ni sarune;

  Ingot ma ho di poda doshon sisolhot do tamue.


k. Gakgak halimponan, unduk dapotan.


l. Unang songon tortor ni Nansengkang;

  Asa haru sangkang, rais hae-haena.


m. Unang binahen ale-ale tu na potpot togu-togu tu na bagas.

      Lapatanna: unang songon na mangurupi hape mangarugihon.


n. Unang halak-halahi lombang, hotor-hotori na niulang.

     Lapatanna: mangkalojahon na so marguna.


o. Ndang jadi pos roha marhalang ulu saganon.

    Lapatanna: membiarkan yang berbahaya.


p. Marbagai di na otik, mardua di na godang.


q. Ndang tarpaninggalahan bara tarparulos sangkotan.

    Lapatanna: ndang tarpangasahon be hamoraon na adong hian hape ndang adong be.


r. Ndang tarungkit batang batu, tarharhari puduan mate.

  Lapatanna: ndang tarula na so "mungkin".

 

Ndang dos umpama dohot umpasa. Ia umpama boi ma i tarpatudos tu "pepatah" di hata Indonesia, jala umpasa tu "pantun". Ia umpama ndang boi pauba-ubaon. Umpamana hata ni umpama: "Tedek songon indahan di balanga", ndang boi paubaon i jala dohonon rupani: "Tedek songon juhut di balanga".

Alai ianggo umpasa boi do pauba-ubaon manurut tu pangalaho ni ulaon i. Rupani, di tingki ulaon unjuk, didok ma:


Sahat-sahat ni solu, sahat ma tu bontean;
Sahat ma hita leleng mangolu, jala sahat tu panggabean.

         Alai di tingki ulaon marhontas tu hamusuan najolo didok ma:


Sahat-į¹£ahat ni solu, sahat ma tu bontean;
Sahat ma hita saur mangolu, alai musunta marragean.

Laos boi do ubaon umpasa i, marhite na manambai manang paasingkon deba hatana asa dumenggan jala tumoho, rupani:

 

1) Ompu Raja Ijolo martungkot siala gundi,
    Pinungka ni angka ompunta parjolo siihuthonon ni hita na di pudi.

                  Ubaon ma i gabe:

  Ompu Raja Ijolo martungkot siala gundi,
  Angka na uli pinungka ni angka ompunta parjolo, siihuthonon ni hita na parpudi.

 

2) Bintang na rumiris tu ombun na sumorop, Anak pe antong riris, boru pe torop.

               Tinambaan hatana asa lam denggan, jadi nidok ma:

   Bintang ma na rumiris tu ombun na sumorop, Toho di rondang ni bulan;
  Anak pe antong riris, boru pe torop, Angka sioloi Tuhan.

 

3) Agia pe lapa-lapa asal di toru ni sobuon, Agia pe malap-alap asal ma di hangoluon.

             Roa do umpasa on begeon, jadi niuba ma songon on:

   Unang ma lapa-lapa nang di toru ni sobuan,
   Sai unang ma malap-alap molo nunga di hangoluon.

 

Ia angka umpama boi dohonon, songon na statis do, ndang berkembang, alai ianggo umpasa martamba-tamba do. I ma alana umbahen na adong di tingki on na tagoari "umpasa modern", rupani:

 

4) Manggoreng di balanga, mardisir mardosor;
    Sai tubu ma angka boru na gabe sarjana, dohot angka anak na gabe propesor.

 

5) Nangkok dalan tu Berastagi, tuat dalan tu Medan;
    Sai unang ma hamu parjalan kaki, naeng ma nian parmotor sedan.

 

Di toru on pinaihut do manang piga umpama dohot umpasa na boi pangkeon di tingki pangkataion adat manang pangkataion si- ganup ari, tamba ni naung tarsurat di jolo.

0 comments:

Posting Komentar