Diparngoluan siapari ni hita halak Batak partuturan i do ondolan ni falsafah ni parngoluon i, laos partuturan i do na songon tiang partunggul ni pardomuan parmudaran jala laos partuturan i do na manontuhon sikapta (houding manang attitude) maradophon dongan. Tolu bagian bolon do partuturan, jala laos i do na ginoaran: "Dalihan na Tolu"
Poda ni angka ompuna
sijolo-jolo tubu:
»
Tiniptip sanggar bahen huru-huruan;
Jolo sinungkun marga asa binoto partuturan.
»
Hau antaladan parasaran ni binsusur;
Sai tiur do pardalanan molo sai denggan iba
martutur.
A)
Dongan sabutuha, dohot na nietong songon dongan sabutuha:
1. Dongan saama ni suhut
2. Paidua ni suhut (ama martinodohon)
3. Haha-anggi ni suhut/dongan tubu
(ompu martinodohon)
4. Bagian panamboli (panungkun) ni
suhut
5. Dongan samarga ni suhut (dongan
sabutuha)
6. Dongan saina ni suhut (pulik marga)
7. Dongan sapadan ni ompu (pulik marga)
8. Pariban (Noot: goar "pariban" ro sian hata "na pinariba",
lapatanna na nietong songon diriniba/iba).
9. Dongan sahuta, raja ni ginokkon
dohot ale-ale.
Filsafah
ni pardongan sabutuhaon:
a.
Manat ma ho mardongan sabutuha, molo naeng sangap ho.
b.
Tampulon aek do na mardongan sabutuha.
c.
Tali papaut tali panggongan;
Tung
taripas laut sai tinanda do rupa ni dongan.
B)
Boru:
1. Iboto dongan saama ni suhut.
2. Boru tubu dohot namboru ni suhut.
3. Boru di ampuan i ma na ro sian na
asing jala jinalo niampuan di hutaniba.
4. Boru na gojong (nungga
boru hian sian ama dohot ompu) jala laos sahuta dohot hula-hula.
5. Ibebere.
6. Angka boru ni parboruan dohot bere,
dohot boru ni parparibanon dohot boru ni sude dongan sabutuha.
7. Boru ni dongan saina dohot boru ni
dongan saparpadanan.
Filsafah
ni parboruon:
a. Elek ma ho marboru, molo naeng ho
sonang.
b. Bungkulan do boru (sibahen pardamean
/ pardomuan)
c. Durung do boru, tomburan hulahula
(sipanumpahi do boru tongtong di hula-hula).
d. Unduk marmeme anak, laos unduk do
marmeme boru (lapatanna: dos do holong ni roha di anak dohot di boru).
e. Tinallik landorung bontar gotana; Dos
do anak dohot boru nang pe pulik-pulik margana.
Filsafah
taringot tu bere :
a. Amak do rere, anak do
bere. Dangka do dupang, ama do tulang.
b. Hot pe jabu i, sai
tong do i margulang-gulang; Tung sian dia pe mangalap boru bere i, sai hot do i
boru ni tulang.
C)
Hula-hula i ma:
1.
Tunggane (lae) dohot simatua ni suhut (on ma na ginoaran apala hula-hula ni
suhut).
2.
Tulang (apala hula-hula ni amang ni suhut).
3.
Bona tulang (bona hula) i ma apala hulahula ni ompung ni suhut.
4.
Bona ni ari (apala hulahula ni amang ni ompung ni suhut).
5.
Bona ni ari nama ginoaran sude hulahula na di ginjang ni i.
6.
Tulang rorobot (tulang ni tunggane boru ni suhut dohot tulang ni inangna dohot
tulang ni ompung boruna manang pomparan ni i). Boru ni tulang rorobot ma na nidokna
boru ni tulang na so boi olion, ai baoniba do i.
7. Laos hula-hula niba do antong
etongon sude hula-hula ni dongan sabutuha.
Filsafah
taringot tu hula-hula:
a. Sigaton lailai do na marhula-hula. Lapatanna: suman tu na manontuhon manuk
jambe manang manuk boru-boru sai jolo sinigat lailaina, songon ido ingkon sai
manatan jala tangkasan pangalaho (sifat-sifat) dohot na hinalomohon ni angka
hula-hula niba, asa i bahenonta na songon sipatudu (pedoman) di angka ulaon
adat maradophon nasida.
b. Na mandanggurhon tu dolok do iba
mangalehon tu hula-hula. Lapatanna: Sai
marlipat ganda do pasu-pasu jaloon (sian Tuhanta) molo basa iba marhula-hula.
c. Hula-hula i do debata na tarida.
(Noot: ia istilah"debata" dison ndada marlapatan "Tuhan
Debata", ai pandokna pe ingkon marondolan (bertekanan) di ruas
"ba" do ndada di ruas "ta". Asa lapatan ni pandohan i pe on
do: Ingkon mansai sangap do berengon jala bahenon hula-hula).
d. Hula-hula i do mula ni mata ni ari
binsar. Hatoranganna: Ia anak dohot boru
dietong halak Batak do i mata ni arina. Holom do portibion di pangkilalaan ni
halak na so mardakdanak. Jadi lapatan ni pandohan i on do: Ala boru ni hula-hula
i do na gabe haroroan ni hagabeon nidonganan ni pasu-pasu dohot nidonganan ni
tangiang nasida tu Tuhanta i, gabe ginoaran ma nasida mula ni mata ni ari
binsar.
e. Obuk do jambulan na nidandan baen
samara;
Pasu-pasu na mardongan
tangiang ni hula-hula mambahen marsundut-sundut so ada mara.
f. Ni durung situma, laos dapot
porapora;
Pasu-pasu na mardongan
tangiang ni hula-hula mambahen na pogos boi gabe mamora.
GOAR-GOAR
NI PARTUTURAN JALA AHA JOUHONONHON
Pardongan sabutuhaon.
A.
Molo baoa iba dohonan ma:
1. "Amang" tu ama pangintubu niba;
jouhononhon: 'amang'.
2. "Amang tua" tu sude haha /
parhahaon ni amang niba siala marga dohot siala parparibanon; jouhononhon:
"amang- tua" alai boi do "amang" sambing.
3. "Amanguda" tu sude anggi /
paranggion ni amang niba siala marga dohot siala parparibanon; jouhononhon
"amang. uda", alai boi do "amang" sambing.
4. "Haha(ng), angkang" tu
sude baoa na tumodohon iba anak ni amangniba dohot tu sude anak ni amangtua;
jouhononhon "angkang".
5. "Anggi" tu sude baoa na
tinodohonniba tubu ni amang niba, jouhononhon "anggi".
6. "Hahadoli" tu sude baoa pomparan
ni angka ompu na tumodohon ompuniba hira-hira 7 (pitu) sundut di ginjang na
gabe paniseniba di angka ulaon adat; jouhononhon "angkang doli"
7. "Anggi doli" tu sude baoa
pinompar ni angka ompu na tinodohon ni ompu niba hira-hira 7 (pitu) sundut di
ginjang na laos boi gabe panise di ulaon adat; jouhononhon "anggi doli".
8. "Ompung" tu amang ni amang
niba dohot tu sude amang ni amang tua dohot amang uda; jouhononhon "ompung"
ma- nang "ompung doli".
9. "Amang mangulahi do dohonon
amang ni ompung niba; jouhononhon "amang".
10. "Ompung mangulahi" do
dohonon ompung ni ompung niba, jouhononhon "ompung"
Tu
angka ina na binuat nasida;
1. Inang, jouhononhon "inang"
2. Inangtua, jouhononhon
"inangtua".
3. Inanguda, jouhononhon
"inanguda".
4. Angkangboru, jouhononhon
"angkang".
5. Anggiboru, jouhononhon
"inang".
6. Angkangboru, jouhononhon
"angkang".
7. Anggiboru, jouhononhon
"inang"..
8. Ompung (ompung boru), jouhononhon
"ompung", "ompung boru".
9. Inang mangulahi do dohonon tu na
binuat ni amang ni ompung, jouhononhon "inang".
10. Ompung boru mangulahi do dohonon tu
na binuat ni ompung ni ompung, jouhononhon "ompung".
B.
Parhula-hulaon:
Molo
baoa iba dohonon ma:
1. "Simatua doli" tu amang,
amang tua dohot amanguda ni nabinuat niba, jouhononhon "amang".
2. "Simatua boru" tu inang,
inangtua dohot inanguda ni nabinuat niba, jouon "inang".
3. "Tunggane", dideba luat
"lae", tu iboto ni nabibuat niba, jouon "tunggane".
4. "Inang bao" tu nabinuat ni
tunggane niba, jouón "inang".
5. "Tulang na poso" tu anak
ni tunggane niba, jouon "tulang"
6. "Nantulang naposo" tu na
binuat ni tulang na poso niba, jouon "nantulang".
7. "Ompung" tu amang dohot tu
inang ni simatua niba, jouon "ompung".
8. "Tulang" tu iboto ni
"inang niba", jouon "tulang".
9. "Nantulang" tu nabinuat ni
tulang niba jouon "nantulang"
10. "Ompung bao" tu natoras ni
inang niba, jouon "ompung"
11. "Tulang rorobot" tu tulang
ni inang niba dohot tulang ni na nialap niba.
12. "Tulang rorobot" tu sude
hula-hula ni hula-hula.
13. "Bona tulang" manang
"bona hula" tu apala hula-hula ni ompung suhut niba.
14. "Bona ni ari" tu apala
hula-hula ni ompung suhut ni amang niba.
15. "Bona ni ari" tu sude na
di ginjang ni No. 14.
C.
Parboruon :
1. "Hela" tu na mambuat boru niba
dohot boru ni haha anggi niba jouon "amang hela".
2. "Lae" tu amang, amangtua
dohot amanguda ni hela niba, jouon "lae"
3. "Ito" tu inang, inangtua
dohot inanguda ni hela niba, jouon "ito".
4. "Lae" tu na mambuat iboto
niba, jouon "lae"
5. "Amangboru" tu na mambuat
iboto ni amang niba, jouon "amang boru".
6. "Namboru" tu iboto ni
amang niba, jouon "namboru".
7. "Lae" tu anak ni amang boru
niba, jouon "lae".
8. "Ito" tu boru ni amang boru
niba, jouon "ito".
9. "Amangboru" tu hahanggi ni
amang boru niba, jouon "amang boru".
10. "Lae" tu amang ni amang boru
niba, jouon "lae".
11. "Ito" tu inang ni amang boru
niba, jouon "ito".
12. "Bere" tu haha anggi dohot
iboto ni hela niba, jouon "bere"
13. "Bere" tu anak dohot boru
ni iboto niba, jouon "bere".
14. "Bere" tu ito ni amang boru
niba, jouon "bere".
0 comments:
Posting Komentar